دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی باغبانی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته:مهندسی کشاورزی علوم باغبانی گرایش: فیزیولوژی و اصلاح درختان میوه

عنوان:
اثر سوپرجاذبهای طبیعی و مصنوعی بر قابلیت استفاده آب خاک و پراکنش ریشه زیتون

استاد راهنما:
دکتر دكترعلی محمدی ترکاشوند

نگارش:
هومن شاهین
نیمسال تحصیلی
دوم 1393

تعهد نامه اصالت رساله يا پايان نامه
اينجانب هومن شاهین دانش آموخته مقطع كارشناسي ارشد در رشته فیزیولوژی و اصلاح درختان میوه كه در تاريخ 26/6/92 از پايان نامه / رساله خود تحت عنوان :
اثر سوپرجاذب های طبیعی و مصنوعی بر قابلیت استفاده آب خاک و پراکنش ریشه زیتون
با كسب نمره 18 و درجه بسیار خوب دفاع نموده ام ، بدينوسيله متعهد مي شوم :
1) اين پايان نامه/ رساله حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي كه از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران ( اعم از پايان نامه ، كتاب ، مقاله و … ) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رويه موجود نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوط ذكر و درج كرده ام
2 ) اين پايان نامه / رساله قبلاً براي دريافت هيچ مدرك تحصيلي ( هم سطح ، پايين تر يا بالاتر ) در ساير دانشگاه ها و مؤسسات عالي ارائه نشده است .
3 ) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل ، قصد استفاده و هرگونه بهره برداري اعم از چاپ كتاب ، ثبت اختراع و … از اين پايان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم .
4 ) چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود ، عواقب ناشي از آن را مي پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرك تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت .
نام ونام خانوادگی دانشجو
هومن شاهین
تاریخ و امضاء

سپاسگزاري:
نهایت سپاس نثار استاد بزرگوارم، آقاي دكتر علی محمدی ترکاشوند كه زحمات زيادي را طي انجام اين تحقيق تقبل فرمودند، تشكر و قدرداني ميكنم.
از آقایان دکتر داود هاشمآبادی و حسین انصاری که به عنوان داور زحمت بازخوانی این پژوهش را برعهده داشتند، بينهايت سپاسگزارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.

تقديم به:
همسر و دختر عزيزم
که باصبر و بردباری
مرا در انجام این پروژه یاری نمودند
وجودشان را میستایم و مهرشان را سپاس میگویم.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده………………………….1
فصل اول: مقدمه و کلیات………………………………………………………………………………………………………………….2 مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………3
1-1- شرایط اکولوژیکی زیتون…………………………..4
1-2-مشخصات گياه شناسي زيتون………………………….5
1-3- رقم مانزانیلا…………………………..6
1-4- ازدیاد زیتون……………………….6
1-5-گل آذین………………………7
1-6-گل………………………..8
1-7-گلدهی……………………….8
1-7-1- گل انگیزی……………………8
1-7-2- گل آغازی …………………………………………………………………………………………………………………………..10
1-7-3- تمایز گل……………………10
1-8- عوامل موثر بر گل انگیزی و گل آغازی…………………….10
1-8-1- نور………………………..11
1-8-2- دما………………………11
1-8-3- رطوبت………………..11
1-9- میوه دهی………………..12
1-10- تشکیل میوه………………….12
1-11- ریزش میوه………………..13
1-11-1- الگوی ریزش……………………13
1-11-2- الگوی رشد میوه …………………14
1-12- منحنی رشد میوه…………………..14
1-13- تغییرات شیمیایی در طول نمو………………….15
1-14- عوامل موثر در تشکیل میوه………………..15
1-14-1- دما………………….16
1-14-2- آب و بارش…………………..16
1-14-3- شوری…………………18
1-14-4-گرده آفشانی و سازگاری……………….18
1-14-5- میزان محصول……………………………………………………………………………………………………………………………19
1-14-6-اعمال مکانیکی……………………………………………………………………………………………………………………………20
1-14-7- تنک میوه و هرس………………………………………………………………………………………………………………………20
1-15- ماده آلی………………………………………………………………………………………………………………………………………..20
1-15-1- اثرات ماده آلی ب کیفیت فیزیکی خاک…………………………………………………………………………………………21
1-16- زئولیت………………………………………………………………………………………………………………………………………….22
1-17- سوپرجاذب ها……………………………………………………………………………………………………………………………….26
1-17-1- سوپرجاذب های پایه طبیعی………………………………………………………………………………………………………..28
1-17-1-1- سوپرجاذب های پلی ساکاریدی……………………………………………………………………………………………….29
1-18- اصلاح در راستای تهیه سوپرجاذب…………………………………………………………………………………………………..30
1-19- کوپلیمریزاسیون پیوندی………………………………………………………………………………………………………………….30
1-20- شبکه بندی……………………………………………………………………………………………………………………………………31
1-21- سوپرجاذب استوکوزورب……………………………………………………………………………………………………………….32
1-22- اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………..33
1-23- فرضیههای تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………..34
فصل دوم: بررسی منابع ………………………………………………………………………………………………………………..35
2-1- تحقیقات درباره تاثیر کاربرد سوپرجاذب ها بر رشد گیاهان………………36
2-2- جاذب های طبیعی رطوبت……………….40
2-3- جاذب های مصنوعی رطوبت……………….41
فصل سوم : مواد و روش ها …………………………………………………………………………………………………………..45
3-1- ویژگیهای جغرافیایی منطقه………………..46
3-1-1- زمان و موقیعت محل اجرای تحقیق………………..46
3-1-2- ویژگیهای آب و هوای منطقه……………….46
3-1-3- خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک………………………………………………………………………………………………46
3-2- تهیه ضایعات آلی و سوپرجاذب ها…………………47
3-2-1- کمپوست زباله شهری………………47
3-2-2- ضایعات فرآوری زیتون………………47
3-2-3- کاه و کلش برنج ……………….47
3-3- طرح آزمایش……………….48
3-4- اعمال تیمارها………………..48
3-5- روش کاشت……………………………………………………………………………………………………………………………………49
3-6- آبیاری………………….49
3-7- ارزیابی صفات………………..50
3-7-1- وزن تر ریشه، برگ و ساقه………………..50
3-7-2- وزن خشک ریشه، برگ و ساقه………………..50
3-7-3- تعداد شاخه جانبی………………………………………………………………………………………………………………………..50
3-7-4- طول ساقه……………………………………………………………………………………………………………………………………50
3-7-5- طول ریشه…………………………………………………………………………………………………………………………………..50
3-7-6- کلروفیل………………………………………………………………………………………………………………………………………50
3-7-7 قطر ساقه……………………………………………………………………………………………………………………………………….50
3-7-8- مواد معدنی برگ شامل نیتروژن و فسفر…………………………………………………………………………………………..50
3-7-9- آنالیز داده ها………………………………………………………………………………………………………………………………..51
فصل چهارم : نتایج و بحث……………………………………………………………………………………………………………. 52
4-1- تجزیه واریانس دادههای مربوط به اثر تیمارها بر شاخصهای رشد……………………………………………………….. 53
4-1-1- اثر تیمارها بر ارتفاع ساقه اصلی………………53
4-1-2- اثر تیمارها بر طول ریشه……………………………………………………………………………………………………………….58
4-1-3- اثر تیمارها بر کلروفیل…………………………………………………………………………………………………………………..59
4-1-4- اثر تیمارها بر تعداد شاخه جانبی………………..61
4-1-5- اثر تیمارها بر قطر ساقه…………………63
4-1-6- اثر تیمارها بر وزن تر ساقه………………..64
4-1-7- اثر تیمارها بر وزن خشک ساقه…………………65
4-1-8- اثر تیمارها بر وزن تر ریشه………………..66
4-1-9- اثر تیمارها بر وزن خشک ریشه…………………..67
4-1-10- اثر تیمارها بر وزن تر برگ…………………70
4-1-11- اثر تیمارها بر وزن خشک برگ…………………71
4-1-12- اثر تیمارها بر نیتروژن برگ……………….74
4-1-13- اثر تیمارها بر فسفر برگ………………..76
فصل پنجم : بحث، نتیجه گیری و پیشنهادها…………………………………………………………………………………79
5-1- تجزیه واریانس دادهها…………….80
5-2- اثر بستر کشت بر شاخصهای رشد گیاه……………………………………………………………………………………………..80
5-3- اثر متقابل بستر کشت و دور آبیاری بر شاخصهای رشد گیاه………………………………………………………………..82
5-4- اثر تیمارها بر کلروفیل و غلظت نیتروژن و فسفر برگ………………………………………………………………………….83
5-5- نتیجهگیری………………………………………………………………………………………………………………………………………84
5-6- پیشنهادها………………………………………………………………………………………………………………………………………..85
منابع…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….96

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول1-1- محدوده زماني بحراني براي رطوبت كافي خاك‌هاي زيتون……………….17
جدول3-1- برخی از اطلاعات هواشناسی منطقه اجرای آزمایش………………46
جدول3-2- برخی از خصوصیات فیزیکی وشیمیایی خاک زراعی محل اجرای آزمایش……………………………………..47
جدول3-3- مشخصات تیمارهای خاک………………………………………………………………………………………………………..48
جدول3-3- مشخصات تیمارهای خاک………………………………………………………………………………………………………..49
جدول4-1- تجزیه واریانس صفات مورد ارزیابی تحت تیمار بسترهای کاشت و دور آبیاری…………………………….. 56
جدول4-2- تجزیه واریانس صفات موردارزیابی تحت تیماربسترهای کاشت ودور آبیاری………………………………. 57
جدول ضمیمه 1- اثر بسترهای مختلف کاشت بر ارتفاع ساقه، طول ریشه و کلروفیل برگ………………………………..87
جدول ضمیمه 2- اثر بسترهای مختلف کاشت بر شاخه جانبی، قطر ساقه، وزن تر ساقه…………………………………..88
جدول ضمیمه 3- اثر بسترهای مختلف کاشت بر وزن خشک ساقه، وزن تر ریشه، وزن خشک ریشه………………..89
جدول ضمیمه 4- اثر بسترهای مختلف کاشت بر وزن تر برگ، وزن خشک برگ، نیتروژن……………………………….90
جدول ضمیمه 5- اثر بسترهای مختلف کاشت بر نیتروژن…………………………………………………………………………….91
جدول ضمیمه 6- مقایسه میانگین اثرمتقابل بستر کاشت و دورآبیاری به روش LSD در سطح احتمال 5%…………..92
جدول ضمیمه 7- مقایسه میانگین اثرمتقابل بستر کاشت و دور آبیاری به روش LSD درسطح احتمال 5%……….. 93
جدول ضمیمه 8- مقایسه میانگین اثرمتقابل بستر کاشت و دور آبیاری به روش LSD درسطح احتمال 5%…………..94
جدول ضمیمه9- مقایسه میانگین اثرمتقابل بستر کاشت و دور آبیاری به روش LSD درسطح احتمال 5%…………..95

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل1-1- میوه رقم مانزانیلا……………………………………………………………………………………………………………………… 6
شکل1-2- درخت مانزانیلا…………………………………………………………………………………………………………………………. 6
شکل 1-3- گل آذین زیتون………………………………………………………………………………………………………………………… 8
شکل 1-4- شکل ساختاری زئولیت…………………………………………………………………………………………………………….23
شکل 4-1- اثر بسترهای کاشت بر ارتفاع ساقه اصلی………………53
شکل 4-2- اثر دور آبیاری بر ارتفاع ساقه اصلی…………………….54
شکل 4-3- اثر متقابل بسترهای کاشت و دور آبیاری بر ارتفاع ساقه اصلی……………………..55
شکل 4-4- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر طول ریشه…………………….58
شکل 4-5- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر طول ریشه………………………59
شکل 4-6- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر کلروفیل………………………60
شکل 4-7- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر کلروفیل……………………….60
شکل 4-8- اثر متقابل سطوح مختلف بسترهای کاشت بر تعداد شاخه جانبی……………………..62
شکل 4-9- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر تعداد شاخه جانبی……………………..62
شکل 4-10- اثرسطوح مختلف بسترهای کاشت بر قطر ساقه…………………….63
شکل 4-11- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر قطر ساقه……………………..64
شکل 4-12- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر وزن تر ساقه…………………….64
شکل 4-13- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر وزن تر ساقه……………………..65
شکل 4-14- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر وزن خشک ساقه……………………..65
شکل 4-15- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر وزن خشک ساقه………………………66
شکل 4-16- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر وزن تر ریشه………………………67
شکل 4-17- اثرمقادیر مختلف دور آبیاری بر وزن تر ریشه…………………..67
شکل 4-18- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر وزن خشک ریشه………………………68
شکل 4-19- اثرسطوح مختلف دور آبیاری بر وزن خشک ریشه…………………..69
شکل 4-20- اثر متقابل بسترهای کاشت و دور آبیاری بر وزن خشک ریشه…………………..69
شکل 4-21- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر وزن تر برگ………………….71
شکل 4-22- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر وزن تر برگ………………….71
شکل 4-23- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر وزن خشک برگ…………………73
شکل 4-24- اثر سطوح مختلف آبیاری بر وزن خشک برگ……………….73
شکل 4-25- اثر متقابل بستر های کاشت و دور آبیاری بر وزن خشک برگ……………….74
شکل 4-26- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر نیتروژن برگ……………….75
شکل 4-27- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر نیتروژن برگ…………………76
شکل 4-28- اثر متقابل بسترهای کاشت و دور آبیاری بر نیتروژن………………..76
شکل 4-29- اثر سطوح مختلف بسترهای کاشت بر فسفر برگ………………..77
شکل 4-30- اثر سطوح مختلف دور آبیاری بر فسفر برگ………………..78

چکیده
تنش خشکی یکی از مهمترین عوامل محدود کننده رشد گیاهان درمناطق خشک و نیمه خشک جهان، مانند ایران است. اهمیت استفاده از منابع آبی و بروز خشکسالیهای اخیر، روشهای متفاوتی را در مصرف بهینه آبی میطلبد. به منظور بررسی تأثیر سوپرجاذبهای طبیعی و مصنوعی بر قابلیت استفاده آب خاک و پراکنش ریشه گیاه زیتون، آزمایش مورد استفاده فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی با دو فاکتور بستر کاشت در 13 سطح و دور آبیاری با دو سطح، 26 تیمار، سه تکرار، 78 پلات آزمایشی انجام شده است. برای انجام این پژوهش، رقم مانزانیلا و همچنین مقادیر مورد نیاز سوپرجاذب مصنوعی (استوکوزوب) و طبیعی (ورمی کمپوست، کمپوست زباله شهری، تفاله زیتون، ضایعات برنج، کود دامی و زئولیت) تهیه گردید. پس از پایان آزمایش شاخصهای رشد گیاه شامل ارتفاع گیاه، وزن تر و خشک اندام هوایی، وزن تر و خشک ریشه، طول ریشه، کلروفیل، شاخه جانبی، قطر ساقه، غلظت نیتروژن و فسفر برگ اندازهگیری شد. نتایج حاصل نشان داد که استفاده از بستر کاشت سوپرجاذب و آبیاری تأثیر مثبت و معنیداری در سطح یک درصد بر شاخصهای ارتفاع گیاه، وزن تر و خشک اندام هوایی، وزن تر و خشک ریشه، طول ریشه، کلروفیل، شاخه جانبی، قطر ساقه، نیتروژن و فسفر داشت. در واکنش متقابل بستر کاشت و آبیاری بهترین نتایج نیز در ارتفاع گیاه، وزن خشک ریشه، وزن خشک برگ و غلظت نیتروژن مشاهده شد. همچنین بیشترین ارتفاع گیاه و وزن خشک ریشه در تیمار سوپرجاذب 10 گرم در کیلوگرم خاک و دور آبیاری 5 روز مشاهده شد.
واژگان کلیدی: زیتون، سوپرجاذب، دورآبیاری، ورمیکمپوست

فصل اول
مقدمه و کلیات
مقدمه
باتوجه به این که در کشور ایران اقلیم خشک و نیمه خشک اغلب مناطق را تحت تأثیر قرار داده و به خصوص خشکسالیهای اخیر بر این مشکل افزوده است. هریک از گیاهان به طور اعم و گیاهان باغی به طور اخص دارای یک حداقل نیاز آبی برای رشد و تولید عملکرد مطلوب هستند .در صورتی که این حداقل نیاز، به دلایلی نتواند فراهم شود، گیاه مواجه با تنش خشکی می‌شود. درصورت بروز تنش خشکی در مراحل رشدی حساس به کمبود آب، نظیر جوانه زنی بذر و گلدهی، صدمات جبران ناپذیری به محصول وارد میشود. کاربرد و اختلاط برخی مواد افزودنی نظیر بقایای گیاهی، کود دامی، کود کمپوست و مواد پلیمری سوپرجاذب می توانند مقادیر متفاوتی آب را در خود ذخیره نموده تا در مواقع کم آبی مورد استفاده گیاه قرار گیرد.
سوپرجاذبها موجب جذب سریع و به مقدار قابل ملاحظه آب، در خود میشوند. تحقیقات انجام شده روی تاثیر آنها در خاک و در شرایط کم آبی روی برخی گیاهان موفقیت آمیز بوده و این خود به دلیل مناسب بودن قیمت، سهولت ساخت و مصرف و طیف وسیع کاربرد آنها است (ظهوریان مهر، 2003). این مواد همچنین در پزشکی و در ترکیبات داروهایی که نیاز به کنترل آزاد سازی مواد موثره دارند به کار می رود (پیپاس، 1990). از موارد دیگر کاربرد آنها می توان به استفاده در پوشک بچه به عنوان جاذب رطوبت (ظهوریان مهر، 2003)، کاتالیزور برخی واکنشها، در ترکیب رزینهای تبادل کننده یونها و در اطفای حریق اشاره نمود. در کشاورزی از سوپرجاذبها به عنوان یک ماده افزودنی به خاک به منظور ذخیره عناصر غذایی، در تولید گیاهان داروئی و نیز به عنوان ابر ذخیره کننده آب درخاک استفاده میشوند (کبیری، 1381).
امکان استفاده از ضایعات آلی کشاورزی و یا سوپرجاذبهای مصنوعی علاوه بر اثرات مثبت برخصوصیات فیزیکی خاکها میتواند گامی اساسی در جلوگیری از اثرات متحمل زیست محیطی ضایعات کشاورزی باشد. سالانه میلیونها تن ضایعات کشاورزی، دامی و شهری در سطح کشور تولید میشود که میتواند سهمی در تأمین ماده آلی خاک داشته باشد ولی متاسفانه قسمت اعظم آن یا سوازنده شده و یا در گوشهای رها گردیده و موجبات آلودگی محیط زیست را فراهم مینماید (سماوات، 1382). با توجه به کمبود آب و همچنین سیاست وزارت جهاد کشاورزی مبنی بر افزایش سطح زیر کشت باغات و استفاده بهینه از آبهای موجود و جمع روانابها، استفاده از شیوههای مناسب کاشت، ارقام مقاوم و استفاده از مواد جاذب رطوبت ضروری میباشد. لذا به نظر میرسد در جهت استفاده مناسب از آبهای در دسترس، نیاز به برنامهریزی مناسب و همچنین استفاده از مواد مختلف در جهت افزایش راندمان میباشد. معضل كمبود آب همواره و در همه حال گريبانگير فعاليتهاي كشاورزي، صنعتي و … بوده است. با توجه به هزينههاي آب مصرفي، برق، تجهيزات آبياري و هزينههاي كارگري در طول سال، افزايش قدرت نگهداري آب در خاك و حفظ ذخيره رطوبتي خاك و متعاقب آن كاهش تعداد دورهاي آبياري ميتواند منجر به كاهش هزينه توليد گردد. اعمال مديريت صحيح و به كارگيري تكنيكهاي پيشرفته به منظور حفظ ذخيره رطوبتي خاك و افزايش ظرفيت نگهداري آب در خاك از جمله اقدامات مؤثر براي افزايش راندمان آبياري و در نتيجه بهبود بهرهبرداري از منابع محدود آب كشور ميباشد. برای دستيابي به اهداف فوق الذكر (حفظ ذخيره رطوبتي و افزايش ظرفيت نگهداري آب در خاك)، انجام اقداماتي نظير استفاده از كود سبز و آلي، مالچ گياهي و مصنوعي، ايجاد پوشش گياهي و يا استفاده از مواد اصلاحكننده نظير تورب، پرليت، پيت، ليكا، پليمرها و مواد طبيعي غني شده نظير زئوپلانت ميسر ميباشد.
امكان استفاده از ضايعات آلي كشاورزي و يا سوپرجاذبهاي مصنوعي علاوه بر اثرات مثبت بر خصوصيات فيزيكي خاكها ميتواند گامي اساسي در جلوگيري از اثرات محتمل زيست محيطي ضايعات كشاورزي باشد. سالانه ميليونها تن ضايعات كشاورزي، دامي و شهري در سطح كشور توليد ميشود كه ميتواند سهمي در تامين ماده آلي خاك داشته باشد، ولي متأسفانه قسمت اعظم آن يا سوزانده شده و يا در گوشهاي رها گرديده و موجبات آلودگي محيط زيست را فراهم مينمايد (سماوات، 1382). مواد آلي به علت توليد مواد چسبنده و تركيبات با بار منفي سبب به هم چسبيبدن ذرات خاك شده و ساختمان خاك را بهبود ميبخشند. بنابراين، مواد آلي سبب افزايش تخلخل خاك، تهويه و نفوذپذيري آب در خاك ميشوند (ابراهیمی و همکاران، 1382).
مواد آلي سبب كاهش تبخير و تعرق، افزايش نگهداري آب به ويژه در خاكهاي سبك بافت، كاهش شكاف و ترك در سطح خاك به ويژه در خاكهاي ريز بافت، بهبود و اصلاح خاكدانه سازي و جلوگيري از تراكم پذيري خاكها ميشوند (اسدی رحمانی، 1378). همچنین با توجه به توليد و عرضه مواد جاذب رطوبت به عنوان اصلاح كننده خاك، اين مواد ميتوانند موجب جذب رطوبت ناشي از بارشهاي ناچيز در مناطق خشك، جذب بيشتر آب آبياري و نگهداشت آنها در خاك شده و از اين طريق مانع از تنشهاي رطوبتي و عدم موفقيت برنامههاي آبياري در اين گونه مناطق شوند.

1-1- شرایط اکولوژيکي زيتون
زيتون درختي نسبتاً کم ‌نياز و مخصوص منطقه مديترانه است. اين منطقه داراي زمستان‎هاي مرطوب و ملايم، تابستان‎هاي گرم و بدون باران است. البته زیتون مي‎تواند آب و هواي نيمه سرد را هم تا حدودي تحمل کند، به شرط آن که حداقل درجه حرارت در زمستان از 7- درجه سانتيگراد پائين‎تر نرود، زيرا که از سرما آسيب مي‌بيند. حتي پس از برداشت محصول نيز زماني که گياه در حال استراحت باشد، اگر دماي منطقه به 7- درجه سانتي‌گراد برسد، نه تنها براي رقم‎هاي مقاوم به سرما، بلکه براي کليه رقم‎هايي که در حال خواب هستند خطرناک خواهد بود. زيتون حداقل هفت ماه از سال به متوسط دماي 21 تا 25 درجه سانتي‌گراد نياز دارد و گرما را تا 50 درجه سانتي گراد تحمل مي‌کند و براي توليد محصول اقتصادي از 200 تا 1400 ساعت دماي بين 15-7 درجه سانتي‌گراد نياز دارد. در مناطقي که مقدار بارندگي در حدود 400 تا 600 ميلي‌متر است به صورت ديم نيز کشت می‎شود (عصمتي، 1377).

1-2- مشخصات گياه شناسي زيتون
زيتون از گياهان دو لپه و متعلق به خانواده Oleaceae مي‌باشد. در اين خانواده جنس‌هاي زيادي وجود دارد که اغلب آنها در نواحي گرمسيري يا نيمه‌گرمسيري رشد و نمو مي‌کنند. زيتون‌هاي تجاري متعلق به گونهOlea europae L. هستند که جز 20 گونه Olea موجود در نواحي گرمسيري و نيمه‌گرمسيري جهان مي‌باشند (عصمتي، 1377). زيتون يک درخت هميشه سبز با عمر طولاني است که قدمت آن در حدود 6000 سال گزارش شده است. چوب آن در برابر پوسيدگي مقاوم است و وقتي که قسمت‌هاي بالاي درخت در اثر خسارت وسايل مکانيکي يا شرايط نامساعد محيطي از بين مي‌رود، رشد جديد از سيستم ريشه آن به وجود مي‌آيد. وقتي که زيتون از طريق بذر يا قلمه تکثير می‎شود، سيستم ريشه‌اي آن به طور معمول کم عمق است و حتي در خاک‌هاي عميق بيش از 150 سانتي‌متر در زمين گسترده نمي‌شود. در بخش‌هاي هوايي درخت، اعضاي تشکيل دهنده آن با تراکم بالا، ميانگره‎هاي کوتاه و شاخ و برگ متراکم ديده می‎‎شود که نور به آساني نمي‌تواند به داخل درخت نفوذ کند، مگر اينکه با اعمال مديريت مناسب در باغ و هرس خوب کانال‎هاي هدايت نور به طرف تنه و داخل درخت ايجاد شود (عصمتي، 1377؛ متشرع زاده، 1377).
برگ‎هاي زيتون ضخيم و چرمی ‎‎هستند که به صورت متقابل قرار گرفته‌اند. هر برگ در طول مدت دو سال رشد مي‌کند. رنگ سطح فوقاني بر‌گ‌ها سبز تيره و سطح زيرين آنها نقره فام يا متمايل به زرد است. روزنه‌ها فقط در سطح زيرين برگ وجود دارند که در ميان کرک‌هاي صفحه‌اي واقع شده و اتلاف آب را محدود مي‌کنند كه اين مكانيزم باعث مي‌شود زيتون مقاومت نسبي به خشکي داشته باشد (عصمتي، 1377). گل‌آذين‌ها در محور هر برگ به وجود مي‌آيند. به طور معمول جوانه گل‌آذين در فصل رويشي جاري تشكيل و در فصل بعدي شروع به رشد مي‌كند. گل‌آذين‌ها بيش از يك سال در حالت ركود باقي مي‌مانند و سپس شروع به رشد نموده و گل‌هاي مورد انتظار را به وجود مي‌آورند. بسته به شرايط محيطي و رقم در هر گل‌آذين 25-5 گل به وجود مي‌آيد. پرچم‎ها تعداد زيادي گرده زرد رنگ آزاد می‎‎کنند و گرده‌افشاني عمدتاً به وسيله باد انجام مي‌گيرد (سالارديني و مجتهدي،1372). در زيتون دو نوع گل وجود دارد: گل‎هاي كامل و گل‎هاي نر1. گل‌هاي كامل داراي پرچم و مادگي فعال هستند و گل‌هاي نر داراي مادگي ناقص و پرچم‌هاي فعال مي‌باشند. تعداد گل‎هاي نر توسط عوامل ژنتيكي و محيطي تعيين مي‌گردد (متشرع زاده، 1377). نتايج پژوهش‎ها نشان داده است که اگر مقدار کافي نيتروژن در برگ‌هاي زيتون وجود نداشته باشد، وجود کربوهيدرات بالا به تنهايي براي گل‌دهي کافي نيست. کمبود عناصر غذايي، منجر به کاهش رشد و کاهش گل‌دهي مي‌گردد. (سالارديني و مجتهدي، 1372).
ميوه زيتون يک نوع شفت است که شبيه ميوه‌هاي زردآلو، بادام، شليل، هلو و آلو مي‌باشد (عصمتي، 1377). يکي از صفات برجسته زيتون، انعطاف‌پذيري و قابليت سازش آن با مناطق مختلف جغرافيايي جهان مي‎باشد. هم‌ اکنون در سراسر مناطق دنيا رقم‌هاي زيادي وجود دارند که در بسياري از ويژگي‌ها متفاوتند. همين تنوع رقم‌ها باعث شده است که بسياري از رقم‎ها در مناطق مختلف نام‌هاي متفاوتي داشته باشند که در اين جا به ذکر مختصري از مشخصات رقم مورد استفاده در اين پژوهش اشاره می‎شود (طباطبايي، 1374؛ طلايي، 1377).

1-3- رقم مانزانیلا
مبداء آن آندولس اسپانیا و نوع مصرف آن کنسروی است. در سال 79 از اسپانیا وارد ایران شده و در ایستگاه طارم کشت شده است. قبلاﱠ نیز این رقم در ایستگاه رودبار وجود داشت (فرناندز و دیاز، 1992). قدرت رشد درخت زیاد با عادت رشد گسترده، تاج دارای شاخه های بلند با حالت رو به پایین است. بسیار پرمحصول و دارای سال آوری است. یک رقم سهل ریشه زا بوده، نسبتا حساس به سرما، بسیار حساس به ورتسیلیوم است (آنونیموس، 2000).

شکل1-1- میوه رقم مانزانیلا شکل 1-2- درخت مانزانیلا

1-4- ازدياد زيتون
رايج‌ترين روش تکثير درختان زيتون، ريشه دار کردن قلمه‎هاي شاخساره است و بهترين و رايج‌ترين آن ريشه‌دار کردن قلمه‎هاي برگ‌دار در زير سيستم گلخانه مه پاش مي‌باشد (رستگار، 1375؛ طباطبايي، 1374). اين روش، تعرق و دماي برگ‌ها را کاهش و رطوبت نسبي را افزايش مي‌دهد و باعث می‎شود که قلمه‎ها در تمام طول دوره ريشه‌دهي شاداب باقي بمانند. قلمه‎هاي برگ‌دار با استفاده از چوب‎هاي يک يا دو ساله حاصل از شاخساره‎هاي قوي در دو زمان بهار يا اواخر تابستان تهيه مي‌شود. قلمه‎هاي تهيه شده در اواخر فصل تابستان، در تمام طول زمستان در گلخانه باقي می‎‎مانند. قلمه‎هاي ريشه دار شده، در اوايل بهار به کيسه‎هاي پلاستيکي يا گلدان، منتقل شده و در زير سايه‌بان نگهداري مي‎شوند. نهال‎ها در گلدان به صورت تک شاخه تربيت مي‌شوند و در اواخر تير و اوايل مرداد ماه قابل فروش هستند. آنها به طور معمول در اولين سال کاشته نمي‌شوند بلکه تا اسفند سال بعد نگه‌داري مي‎شوند. چون کاشت در اوايل بهار بهتر از اواخر مرداد است. بنابراين اگرچه گياه کامل در 12 ماه به دست مي‎آيد اما در حدود 20-18 ماه از موعد قلمهگيري تا کاشت در زمین طول مي‎کشد (ابو عزیز و دسوکی، 1975). در برنامه دوم که از اوايل سال 1990 رايج شده است، قلمه‎ها در اواخر بهمن ماه از شاخساره‎هاي فصل رشد قبلي (چوب يکساله) برداشت شده و در زير سيستم مهپاش ريشه‌دار مي‎شود. بعد از ريشه‌دار شدن قلمه‌ها آنها را به کيسه‎هاي پلاستيکي يا گلدان، منتقل کرده و در گلخانه در رطوبت نسبي بالا نگهداري مي‌کنند. اين روش، موجب ادامه رشد شاخساره‎ها بدون هيچ توقفي مي‌گردد. مزيت اين روش اين است که نهال‌ها را مي‌توان يکسال بعد از تهيه قلمه در اسفند ماه کشت کرد. در حالت کلي در نهالستان، نهال‎ها به طور معمول به مدت دو تا سه ماه در بستر، ريشه‌دار مي‎شوند. سپس به گلدان‌ها و يا کيسه‎هاي پلاستيکي منتقل شده و 12 تا 18 ماه در نهالستان باقي مي‎مانند. آنها به طور معمول به صورت تک تنه بطول 90 تا 120 سانتي‌متر تربيت شده و سپس با خاک اطراف ريشه فروخته می‎‎شوند (عصمتي، 1377).
1-5- گل‌آذين
گل‌آذين‌ها در محور هر برگ بوجود مي‌آيند. معمولاً جوانه گل‌آذين در فصلي رويش جاري مي‌شود و در فصل بعدي شروع به رشد ظاهري مي‌كند. جوانه‌هاي گل‌آذين به مدت بيش از يك سال در حالت ركود باقي مي‌مانند و سپس شروع به رشد کرده و گل‌آذين‌ها و گل‌هاي مورد انتظار را تشکیل مي‌دهند. بسته به شرايط محيطي و رقم در هر گل‌آذين 30-25 گل بوجود مي‌آيد (عصمتي، 1377).
گل‌آذين برخي ارقام خيلي فشرده و کوتاه است و بيشتر از 3 سانتی‌متر طول ندارد ولي در بعضي ارقام تا 8 سانتی‌متر می‌رسد. شرايط محيطي و رشدي، نقش قابل توجهي در اندازه گل‌آذين و تعداد گل‌هاي رشد كرده در هر رقم دارد. گل‌آذين زيتون، متقارن است و يك گل انتهايي دارد و گل‌هاي پائيني به صورت متقابل قرار گرفته‌اند. ترتيب مشخص و تعريف‌ شده‌اي براي باز شدن گل در گل‌آذين وجود ندارد و بندرت گل انتهايي اول باز مي‌شود.

شکل1-3- گل آذین زیتون

1-6- گل
گل‎هاي زيتون كوچك، زرد، ‌سفيد‌ و غير برجسته2 هستند. هر گل داراي 3 كاسه، گلبرگ‎های ‌كوتاه و 4 قسمتي و يك جام گل كوتاه ‌لوله‌اي شكل مي‌باشد. پرچم‌ها به صورت متقابل و به تعداد 2 عدد در دو طرف تخمدان كه داراي يك خامه كوتاه و كلاله برجسته و بزرگ مي‌باشد، قرار دارند. پرچم‌ها تعداد زيادي گرده زرد رنگ توليد مي‌كنند. اساساً گل‎هاي زيتون شهد ندارند و زنبورها و حشرات ديگر فقط زمانی که در اطراف گل‎هاي زيتون، گل‎هاي گياهان ديگر نباشد، جذب گل‌هاي زيتون مي‎شوند. نسبت گل‌هاي كامل و نر زیتون بسته به گل‌آذين، رقم و سال فرق مي‌كند. محصول خوب و اقتصادي زمانی اتفاق مي‌افتد كه در كنار ساير عوامل مؤثر، 30-15 گل كامل در يك گل‌آذين وجود داشته باشد (رستگار، 1375).
همانطور كه قبلاً ذكر گرديد تعداد گل‌هاي نر و كامل تحت شرايط محيطي و ژنتيكي و هورموني فرق مي‌كند. با كاربرد 200 ميلي‌گرم در ليتر كينتين و يا سايكويل در رقم “Picual” افزايش قابل توجهي در درصد گل‌هاي كامل بوجود مي‌آيد و اتفن در غلظت 200 ميلي‌گرم در ليتر، درصد گل‌هاي كامل در رقم‌های “Picual”، “Serran” و “Blangutto” را به طور قابل توجهي افزايش مي‌دهد (ملكوتي، طباطبايي و متشرع زاده، 1377). از نظر تفاوت در بين رقم‌ها، به طور مثال در رقم “Ascolano” حدود 95 درصد گل‌هاي موجود، گل نر هستند. در صورتيكه در رقم “Souri” به ندرت گل نر می‌توان يافت (سيدي، 1377).

1-7-گلدهي
1-7-1- گل انگيزي
تشخيص زمان انگيزش جوانة گل براي پيدا كردن دلايل ممكن براي سال‌آوري و مديريت و كنترل آن مفيد مي‌باشد. انگيزش جوانه‌هاي گل زيتون در زمستان انجام مي‌گيرد، ولي امروزه با استفاده از تكنيك‌هاي پيچيده ميكروسكپي و هيستوشيميايي نشان داده‌اند كه مراحل فيزيولوژيکی كه منتهی به گلدهي مي‌گردد، در تابستان قبل شروع مي‌شود و جوانه رويشي موجود در محور هر برگ شروع به تغييرات نموي مي‌كند كه نتيجه آن يك شاخه رويشي و يا يك گل‌آذين حاوي گل‌هاست. براساس اين مطالعات، انگيزش جوانه گل در زيتون، همانند درختان خزان‌دار نظير سيب و ساير درختان معتدله در زمان سخت شدن اندوكارپ انجام مي‌شود و از بين بردن بذور قبل از سخت‌شدن اندوكارپ، تشكيل ميوه را افزايش مي‌دهد (رستگار، 1375؛ زرين كنش، 1368). دليل كلي كه براي این امر بیان می‌شود اين است كه تركيبات توليد شده توسط بذور به جوانه‌ها منتقل مي‌شود و مانع انگيزش گلدهي می‌شود.
فرناندز (1992) آزمايشي را براي تشخيص زمان انگيزش گلدهي و نقش اسيد جيرليك و هورمون پاكلوبوترازول و از بين بردن بذور روي گلدهي رقم “Manzanillo” انجام داده و تيمارها را بر روي آن‌ها پياده نمود. نتايج حاصله در مورد تزريق جيبرلين نشان داد كه تزريق جيبرلين موجب كاهش گلدهي در سال‌هاي 1987 و 1988 شد، در صورتي كه هيچ تفاوت معني‌داري در سال 1985 ديده نشد. ‌البته علت اين امر به دلیل واريانس بالاي داده‌ها و نيز كم بودن بازگشت به گلدهي3 كمتر از حد انتظار تیمار شاهد بود. كاربرد جبيرلين بين 2 و 9 هفته بعد از تمام گل و نيز بين 18 و 28 هفته بعد از تمام گل موجب كاهش گلدهي گرديد ولي تزريق بعد از 38 هفته هيچ تأثيري نداشت. تزريق جبيرلين در نوامبر و فوريه 1987 طول گل‌آذين را افزايش داد، در صورتي كه به كار بردن آن در جولاي، می‎‎ و ژوئن چنين تأثيري نداشت.
پس با توجه به مطالب ذكر شده مي‌توان گفت كه جبيرلين مانع گلدهي در زيتون مي‌شود كه البته اثر بازدارندگي با توجه به زمان تزریق فرق مي‌كند. اطلاعات به دست آمده در مورد تزريق پاكلوبوترازول نشان داد كه پاكلوبوترازول روي گلدهي و طول شاخساره تأثيري نداشت كه البته اين مي‌تواند به علت غلظت پائين آن باشد. ولي در مورد آزمايش سوم يعني اثر حذف ميوه و از بين بردن بذور روي گلدهي نتايج حاصله نشان داد كه حذف ميوه 6 هفته بعد از مرحله تمام گل،‌ گلدهي را به طور معني‌داري افزايش داد و اثر آن تا 9 هفته بعد از تمام گل كمی‎‎آشكار بود ولي بعد از آن هيچ تأثيري نداشت.
پس مي‌توان گفت که حضور ميوه‌ها روي شاخه، از گلدهي جلوگيري مي‌كند و حذف آن‌ها در مراحل اوليه نموشان يعني قبل از سخت شدن اندوكارپ موجب افزايش گلدهي در سال بعد مي‌گردد. از بين بردن بذور در 6 هفته بعد از تمام گل گلدهي را در رقم “Manzanillo” افزايش داد ولي در رقم‎هاي ديگر هيچ تأثيري نداشت.در جمع‌بندي مطالب بالا و با تكيه بر نتايج حاصله از آزمايشات ديگر مي‌توان گفت كه انگيزش گلدهي در حوالي جولاي و قبل از سخت شدن آندوكارپ اتفاق مي‌افتد.
1-7-2- گل آغازي
به دنبال انگيزش جوانه‌هاي گل، آغازش گلدهي در نوامبر صورت مي‌گيرد و بعد بخش‌هاي مختلف گل تشكيل مي‌گيرد. اين مراحل را مي‌توان با ميكروسكوپ مشاهده نمود. برخلاف درختان خزان‌دار كه يك سيكل كوتاه انگيزش تا آغازش را طي ‌مي‌كنند، انگيزش در زيتون همانطور كه قبلاً ذكر گرديد در اوايل جولای يا در حدود 6 هفته بعد از تمام گل اتفاق مي‌افتد، در صورتي كه آغازش تا 8 ماه بعد یعنی تا فوريه قابل رويت نيست. تكنيك‌هاي پيچيده ميكروسكپي و هيستوشيميايي نشان مي‌دهد كه شروع آغازش گل در ماه نوامبر است ولي مراحل نمو تمام بخش‌هاي گل در ماه مارس صورت مي‌گيرد (رستگار، 1375؛ طلايي، 1377).

1-7-3- تمايز گل
تمايز گل در اواخر فوريه قابل رويت است. بخش‌هاي مختلف گل به ترتيب از بيرون به داخل تشكيل مي‌شوند. اول گلبرگ و بعد كاسبرگ، پرچم مادگي و در آخر مادگي تشكيل مي‌شوند. در حدود 10-8 هفته زمان قبل از گلدهي براي تمايز صرف مي‌شود كه يك زمان بحراني براي تولید گل‌هاي كامل است. تنش در طول اين زمان مي‌تواند تعداد زيادي از گل‌ها را از بين ببرد. گل‌هاي تنش ديده، رقابت ضعيفي با برگ‌ها بر سر آب دارند. كمبود آب در طول تمايز گل موجب نمو ناقص گل‌ها مي‌شود كه اين گل‌ها داراي مادگي غيرفعال هستند يا اينكه اصلاً مادگي ندارند. اگر هوای گرم اتفاق بیفتد، رشد رويشي همزمان با رشد ميوه شروع مي‌شود و ميزان آب به كار رفته جبران آب از دست رفته در خاك را نمی‌کند. همچنين دماي بالا در طول مراحل اوليه تمايز ممكن است منجر به نمو گل‌های غير نرمال شود



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید