بسم الله الرحمن الرحیم

دانشگاه آزاد اسلامي
واحد گرمسار
دانشکده کشاورزی، گروه علوم باغبانی

پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد ((M.Sc))
رشته تولیدات گیاهی – گرایش تولید محصولات باغباني

عنوان:
بررسی اثرات سطوح مختلف کودهای شیمیایی و آلی بر عملکرد و مقدار اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه

استاد راهنما:
دکتر علیرضا لادن مقدم

استاد مشاور:
دکتر محمد اکبرزاده

نگارش:
رامین حسن زاده شهریور

زمستان 1393

Islamic Azad University
Garmsar Unit
Agriculture Faculty, gradening science group
Thesis for reciving grade (M.Sc)
Title:
Effects of different levels of organic fertilizers on the yield and essential oil of the herb summer savory
Supervisor:
Dr. Alireza ladanmoghadam
Advisor:
Dr. Mohammad akbarzadeh
Writing:
Ramin hasanzade shahrivar
Winter 1393
سپاسگزاری
تشکر و سپاس بیکران و در کمال افتخار و امتنان تقدیم به:
محضر ارزشمند پدر و مادر عزيزم به خاطر همه ی تلاشهای محبت آمیزی که در دوران مختلف زندگی ام انجام داده اند و بامهربانی چگونه زیستن را به من آموخته اند.
با سپاس از:
جناب آقای دکتر علیرضا لادن مقدم استاد راهنما كه مرا همراهي نمودند.
و سپاسمند راهنمایی های:
جناب آقای دکتر محمد اکبرزاده که در انجام اين پژوهش کسوت استاد مشاوری بنده را به عهده داشته و مرا ياري دادند.
و سپاس از:
كاركنان محترم کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری كه صميمانه منابع علمي را در اختيارم قرار دادند.
و تشكر از:
كاركنان محترم آزمايشگاه جامع تحقيقاتي معاونت تحقيقات و فن آوري دانشگاه علوم پزشکی مازندران.
و تقدير و تشكر از زحمات:
كليه اساتيد محترم دانشكده كشاورزي دانشگاه آزاد گرمسار كه در راه کسب علم و معرفت مرا یاری نمودند.
تقدیم به
پیشکش به داشته های زندگی ام
فهرست مطالب
عنوانصفحه
چکیده1
فصل اول: كليات پژوهش
1-1- مقدمه3
1-2- اهداف4
1-3- معرّفی تیره نعنائیان6
1-3-1- تاريخچه مرزه تابستانه7
1-3-2- معرفي جنس و گونه مرزه تابستانه7
1-3-3- خصوصیات گیاهشناسی مرزه تابستانه8
1-3-4- اکولوژی مرزه تابستانه9
1-3-5- رشد و نمو مرزه تابستانه9
1-3-6- خواص درمانی مرزه تابستانه11
1-3-7- وضعيت توليد و مصرف مرزه تابستانه و اهميت اقتصادي آن12
1-4- تاریخچه گیاهان دارویی13
1-4-1- معرفي گیاهان دارویی14
1-4-2- اهمیّت کشت و تولید گیاهان دارویی15
1-4-3- مشكلات مهم کشت و تولید و مصرف گیاهان دارویی17
1-4-4- عوامل محدود كننده کشت و تولید و مصرف گیاهان دارویی18
1-4-5- خشک کردن گياهان دارويي19
1-4-6- معرفي اسانسهای گیاهی و روشهاي استخراج آن20
1-5- معرّفی عناصر غذايي و شیمیایی اصلی خاک24
1-5-1- ازت (اوره)25
1-5-2- پتاسيم26
1-5-3- فسفر28
1-5-4- کود شيميايي و اهمیّت و کاربرد آن29
1-5-5- کود دامی و اهمیّت و کاربرد آن30
1-5-6- کود ورمي كمپوست و اهمیّت و کاربرد آن31
1-5-7- کاربرد کودهای شیمیایی بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی33
1-5-8- کاربرد کودهای حيواني بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی34
1-5-9- کاربرد کودهای ورمي كمپوست بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی35
1-5-10- کاربرد تلفیقی کودهای آلي (ورمي كمپوست و حيواني) و شیمیایی بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی36
فصل دوم: ادبيات و پيشينه پژوهش
فصل سوم: فرايند پژوهش
3-1- معرفی مشخّصات جغرافیایی و اقلیمی منطقه مورد مطالعه50
3-2- نوع طرح مورد استفاده در تیمارها50
3-3- عملیات کاشت مرزه تابستانه51
3-4- عمليات داشت مرزه تابستانه51
3-5- عملیات برداشت مرزه تابستانه52
3-6- طریقه خشک کردن گياه مرزه تابستانه52
3-7- طریقه استخراج اسانس مرزه تابستانه52
3-8- صفات مورد ارزيابي53
3-8-1- ارتفاع گیاه در مرحله گلدهی (سانتی متر)53
3-8-2- تعداد شاخه هاي فرعي53
3-8-3- تعداد گل بر روي هر گياه53
3-8-4- وزن تر شاخه و ساقه (گرم)54
3-8-5- وزن تر گل و برگ (گرم)54
3-8-6- وزن كل تر گياه(گرم)54
3-8-7- وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)54
3-8-8- وزن خشک گل و برگ (گرم)54
3-8-9- وزن كل خشك گياه (گرم)54
3-8-10- مقدار و ميزان تركيبات اسانس گیاه(ميلي ليتر)54
3-9– تجزيه و تحليل داده ها54
فصل چهارم: يافته هاي پژوهش
4-1- صفات مورد ارزيابي58
4-1-1- ارتفاع گیاه (سانتيمتر)59
4-1-2- تعداد شاخه های فرعی (جانبی) گیاه60
4-1-3- تعداد گل بر روی هر گیاه61
4-1-4- وزن تر شاخه و ساقه (گرم)62
4-1-5- وزن تر گل و برگ (گرم)63
4-1-6- وزن کل تر گياه (گرم)64
4-1-7- وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)65
4-1-8- وزن خشک گل و برگ (گرم) گياه66
4-1-9- وزن كل خشك گياه (گرم)67
4-1-10- مقدار اسانس گیاه (ميلي ليتر)68
4-2- ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمارهای کودی مختلف69
4-2-1- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار شاهد70
4-2-2- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار كود حيواني71
4-2-3- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار كود ورمي كمپوست72
4-2-4- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار چهار – NPK (60،50،50)73
4-2-5- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار پنج – NPK (80،70،50)74
4-2-6- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار شش – NPK (60،50،80)75
4-2-7- ارزيابي ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تيمار هفت – NPK (80،70،80)76
4-2-8- مقايسه مادهalpha – Thujene در تيمارهاي مختلف77
4-2-9- مقايسه ماده Alpha-pinene در تيمارهاي مختلف78
4-2-10- مقايسه ماده beta-myrcene در تيمارهاي مختلف79
4-2-11- مقايسه ماده alpha-terpinen در تيمارهاي مختلف80
4-2-12- مقايسه ماده gamma-terpinene در تيمارهاي مختلف81
4-2-13- مقايسه ماده Phenol در تيمارهاي مختلف82
4-2-14- مقايسه ماده bicyclogermacrene در تيمارهاي مختلف83
4-2-15- مقايسه ماده bete-bisabolene در تيمارهاي مختلف84
4-2-16- مقايسه ماده Di – n – octylph thalate در تيمارهاي مختلف85
4-2-17- مقايسه ماده 1 , 2 – Benzenedicarboxylicacid در تيمارهاي مختلف86
4-2-18- مقايسه ماده Trance-anethole در تيمارهاي مختلف87
4-2-19- مقايسه ماده Benzene در تيمارهاي مختلف88
4-3- نتایج همبستگی و بحث بین صفات مورد بررسی89
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
بحث و تفسير90
نتيجه گيري كلي98
پيشنهادات99
منابع100
پيوست ها و نمودارها106
چكيده انگليسي. 123
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول(3-1) مبنای محاسبه‌ی مقدار کودی بر‌ اساس نیاز گیاه در سطح وسیع آن يعني در هكتار (حداقل و حداكثر نياز كودي) 51
جدول(4-1) تجزیه واریانس 58
جدول(4-2) نام علائم اختصاري تيمارها69
جدول(4-3) نتایج همبستگی و بحث بین صفات مورد بررسی89
جدول نتایج آزمون نرمال بودن متغیرهای تحقیق (کولموگرو- اسمیرنو) 112
فهرست نمودار
عنوانصفحه
نمودار (4-1) مقایسه میانگین ارتفاع گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)59
نمودار (4-2) مقایسه میانگین تعداد شاخه فرعی گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)60
نمودار (4-3) مقایسه میانگین تعداد گل گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)61
نمودار (4-4) مقایسه میانگین وزن تر ساقه و شاخه(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)62
نمودار (4-5) مقایسه میانگین وزن تر برگ و گل(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)63
نمودار (4-6) مقایسه میانگین کل وزن تر(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)64
نمودار (4-7) نمودار مقایسه میانگین وزن خشک شاخه و ساقه(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف (دانکن 5 درصد)65
نمودار (4-8) مقایسه میانگین وزن خشک برگ و گل(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)66
نمودار (4-9) مقایسه میانگین وزن کل خشك(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف (دانکن 5 درصد)67
نمودار (4-10) مقایسه میانگین مقدار اسانس (ميلي ليتر) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)68
نمودار (4-11) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شاهد70
نمودار (4-12) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شاهد70
نمودار (4-13) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار کود حیوانی71
نمودار (4-14) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار ورمی کمپوست72
نمودار (4-15) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار چهار73
نمودار (4-16) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار چهار73
نمودار (4-17) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار پنج74
نمودار (4-18) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شش75
نمودار (4-19) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شش75
نمودار (4-20) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار هفت76
نمودار (4-21) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Alpha-thujene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه77
نمودار (4-22) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Alpha-pinene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه78
نمودار (4-23) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس beta-myrcene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه79
نمودار (4-24) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس alpha-terpinen در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه80
نمودار (4-25) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس gamma-terpinene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه81
نمودار (4-26) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Phenol در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه82
نمودار (4-27) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس bicyclogermacrene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه83
نمودار (4-28) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس bête-bisabolene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه84
نمودار (4-29) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Di –n – octylph thalate در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه85
نمودار (4-30) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس 1 , 2 – Benzenedicarboxylicacid در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه86
نمودار (4-31) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Trance-anetholeدر تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه87
نمودار (4-32) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Benzen در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه88

فهرست تصاوير
عنوانصفحه
تصوير 1- اسانس گياهي106
تصوير 2- پرورش گياه مرزه تابستانه106
تصوير 3- رشد گياه مرزه تابستانه107
تصوير 4- مرزه كاشته شده در گلدان107
تصوير 5- گياه مرزه تابستانه در مرحله گلدهي و آماده برداشت108
تصوير 6- خشك كردن اندام هاي هوايي مرزه تابستانه108
تصوير 7- اندام هاي هوايي خرد شدن مرزه تابستانه109
تصوير 8- ترازوي ديجيتال109
تصوير 9- دستگاه اسانسگیری كلونجر110
تصوير 10- دستگاه جی سی مس110
چکیده
این تحقیق به منظور بررسي اثر تیمارهای مختلف کودهاي آلي و شيميايي بر ویژگیهای کمّی و کیفی گياه دارويي مرزه تابستانه و مقدار اسانس آن به صورت آزمايش فاكتوريل و در قالب طرح پایه بلوک کاملاً تصادفی با چهار تکرار و 7 تیمار شامل: تيمار نمونه شاهد (بدون مصرف کود)، تيمار ورمی کمپوست، تيمار کود گوسفندی کاملا پوسیده شده و چهار تیمار کود شیمیایی با ترکیب عناصر اصلی ازت، فسفر و پتاسیم با مقادیر مختلف و در سال زراعی 1392 در ایستگاه کشاورزی قائمشهر انجام شد.
در طي اين تحقيق بررسي ارتفاع گیاه در مرحله گلدهی، تعداد شاخه های فرعی (جانبی) گیاه، تعداد گل بر روی هر گیاه، وزن تر شاخه و ساقه (گرم)، وزن تر گل و برگ (گرم)، كل وزن تر گياه (گرم)، وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)، وزن خشک گل و برگ (گرم)، كل وزن خشک گیاه (گرم)، ميزان و درصد اسانس با استفاده از دستگاه کلونجر و تعیین نوع و تركيبات اسانس با استفاده از دستگاه جی سی مس صورت گرفته است.
تعداد 28 ماده اصلي از ترکیبات موجود در اسانس مرزه تابستانه در تیمارهای مختلف اين پژوهش استخراج شد. بيشترين تعداد تركيبات اسانس از نظر تنوع و میزان ماده مؤثره در تيمار شاهد، تيمار چهار با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (60،50،50)، تيمار شش با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (60،50،80) و كمترين تنوع تركيبات اسانس در تيمار كود حيواني، تيمار كود ورمي كمپوست و تيمار هفت با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (80،70،80) مشاهده شد. بالاترين ميزان تركيبات اسانس نسبت به تيمارهاي كودي ديگر در تيمار كود حيواني، تيمار كود ورمي كمپوست و تيمار هفت با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (80،70،80) بدست آمد.
نتايج اين تحقيق نشان داد كه تركيبات عمده اسانس مرزه تابستانه در اين مطالعه: بي سيكلو هپتان، بنزن دي كربوكسيليك اسيد، فنل، دي ان اكتيل فتالات و گاما – ترپينن بوده است.
همچنين نتايج نشان داد كه نقش كودهاي آلي: ورمي كمپوست و كود حيواني گوسفندي در مقايسه با كودهاي شيميايي مثبت بوده است.
در مجموع، استفاده از کود حیوانی گوسفندي و كود ورمی کمپوست سبب بهبود ويژگيهاي رشدی و مقدار اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه شده و میتواند در کاهش مصرف کودهای شیمیایی و كاهش آلودگي هاي محيط زيست موثر باشد و در توليد محصولات سالم گياهي و همچنين در توليد ارگانيك و طبيعي گياهان دارويي كه مصارف غذايي، طبي و آرايشي دارند نقش مفيدی را ایفا نمایند.

واژه های کلیدی: اسانس، کودهای آلی، کود های شیميایی، گیاه دارویی، مرزه تابستانه.

فصل اول
كليات پژوهش

1-1- مقدمه
گياهان دارويي گياهاني هستند كه يك يا برخي از اندام هاي آن ها حاوي ماده موثره مي باشد كه اين مواد داراي اثرات فعال كننده زيستي در موجودات زنده است. همچنين كاشت و داشت و برداشت اين گياهان به منظور استفاده از مواد موثره آن ها انجام مي گيرد (فتاحي، 1389). گياهان دارويي سه جنبه كاربردي دارد: طبي، ادويه اي و عطري (اميدبيگي، 1388). عوامل اقتصادي يكي از مهم ترين عوامل در توليد، پرورش و فرآوري گياهان دارويي و صنعت توليد داروهاي گياهي است. با توجه به آمار و ارقام گزارش شده در منابع مختلف، توليد گياهان دارويي در مقايسه با ساير گياهان زراعي و باغي از ارزش افزوده ي بالاتري برخودار است. هم چنين با توجه به استقبال جهاني از مصرف داروهاي با منشا گياهي، صنعت داروسازي در اين بخش نيز از رونق اقتصادي خوبي برخودار شده است (اميدبيگي، 1374). مرزه تابستانه كه گياهي است يكساله است و مرزه زمستانه كه گياهي است چند ساله و دائم سبز است كه به مقدار وسيع كشت مي شود و به عنوان گياهان ادويه اي براي طعم دادن به غذاها و به عنوان سبزي تازه و يا به عنوان چاي سبز به مصرف مي رسند و اين دو گونه بخش زيادي از تجارت جنس مرزه را به خود اختصاص داده اند. گونه مرزه تابستانه بومي جنوب اروپاست ولي در بخشي از آمريكاي شمالي به طور طبيعي مستقر گرديده است. مبدا پيدايش (مرزه) دوران سوم زمين شناسي مي باشد كه از اين دوران در رويشگاههاي خشك گسترش يافته است. گياه دارويي مرزه تابستاني به عنوان محرك نيرو دهنده، براي تقويت معده، ضدعفوني كننده، تسهيل كننده عمل هضم و … مورد استفاده قرار مي گيرد. بر اساس بعضي گزارشها مرزه براي درمان سرطان مورد استفاده قرار گرفته است. تركيبات اصلي موجود در مرزه تابستاني و مرزه زمستاني تركيبات فنلي تيمول و كارواكرول هستند. به علاوه ساير تركيبات منوترپني و سسكوئي ترپني در اسانس آنها وجود دارد (جم زاد، 1388). محل رويش مرزه در ايران شامل شمال غرب، تبريز، خوي، ارسباران و قسمت هاي مختلفي از خراسان است. پرورش اين گياه به عنوان سبزي خوراكي بوده و استفاده ي خشك آن در ادويه جات در نقاط مختلف ايران رايج است (صالحي سورمقي، 1385). با توجه به اهميت موضوع اين تحقيق، لازم است كه اثر كودهاي آلي و كودهاي شيميايي بر عملكرد، كميت و كيفيت مواد موثره گياه دارويي مرزه تابستانه بررسي شده و كاربرد آن در صنايع داروسازي، غذايي، آرايشي و اهميت اقتصادي آن مورد توجه بيشتري قرار بگيريد.
1-2- اهداف
هدف كلي از اين تحقيق، بررسي اثر سطوح مختلف كوهاي آلي: ورمي كمپوست و حيواني (گوسفندي) و كودهاي شيميايي: ازت (اوره)، فسفر و پتاسيم بر روي رشد و عملكرد گياه دارويي مرزه تابستانه و به منظور تعيين بهترين تيمار كودي و اثر آن بر روي ميزان اسانس بدست آمده و برخي ديگر از خصوصيات كمي و كيفي مرزه تابستانه مي باشد. اهداف اختصاصي اين تحقيق: بررسي تاثير كودهاي آلي بر رشد و عملكرد گياه دارويي مرزه تابستانه. بررسي تاثير كودهاي شيميايي بر رشد و عملكرد گياه مرزه تابستانه. بررسي ميزان و تركيب اسانس در تيمارهاي كودهاي آلي گیاه مرزه تابستانه. بررسي ميزان و تركيب اسانس در تيمارهاي كودهاي شیمیایی گیاه مرزه تابستانه. هدف كاربردي اين تحقيق: تعيين بهترين تركيب كود آلي به منظور افزايش رشد و افزايش اسانس گياه دارويي مرزه تابستانه. هدف نهايي اين تحقيق: تعيين بهترين تركيب كود آلي به منظور كاهش كاربرد كودهاي شيميايي و كمك به حفظ محيط زيست و توليد محصولات غذايي ارگانيك (طبيعي) و سالم. فرضیه هاي تحقيق: کودهای آلی بر رشد، كميت و عملکرد گیاه دارویی مرزه تابستانه اثر دارد. کودهای شیمیایی هم بر رشد، كميت و عملکرد گیاه دارویی مرزه تابستانه اثر دارد. کودهای آلی بر روی میزان مواد مؤثره و کیفیت اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه موثر است. کودهای شیمیایی بر روی میزان مواد مؤثره و کیفیت اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه ارتباط اثر دارد. خصوصیات رویشی گیاه دارویی مرزه، تحت تاثیر تیمارهای کودهای مختلف آلی متفاوت مي باشد. خصوصیات رویشی گیاه دارویی مرزه، تحت تاثیر تیمارهای کودهای مختلف شیمیایی متفاوت مي باشد. تیمارهای کودهای شیمیایی و آلی بر کیفیت و کمیت اسانس گیاه مرزه تاثیرگذار می باشد. تيمارهاي نمونه های شاهد که به صورت طبیعی و بدون استفاده از کود های مختلف شیمیایی و آلی رشد کرده اند از نظر اندام های هوایی و مقدار اسانس بدست آمده، با نمونه های تیمارهای که با کودهای شمیمایی و آلی رشد کرده اند از نظر ميزان رشد و مقدار مواد موثره داراي مقادير نختلفي مي باشند. اهميت و ضرورت انجام تحقيق: امروزه انجام تحقيقات بر روي كاهش ميزان كاربرد مواد شيميايي (كود و سموم) در توليد محصولات زراعي و توليد محصولات سالم غذايي طبيعي و ارگانيك مي تواند به سلامتي انسان و حفظ محيط زيست كمك نمايد. استفاده از مواد آلی و کشت ارگانیک امروزه کاربرد زیادی پیدا کرده زیرا کودهای شیمیایی می توانند به عنوان یکی از آلوده کننده های محیطی همچون آلوده کننده های زیست محیطی عمل کرده و محیط زیست را با مخاطره روبرو مي کند لذا استفاده از مواد آلی و همچنین تعیین غلظت آنها می تواند باعث افزایش تولید و عملکرد گیاهان شده و خسارات ناشی از کودهای شیمیایی را کاهش دهد. توليد و پرورش گياه دارويي مرزه تابستانه كه داراي كاربردهاي طبي، غذايي و آرايشي مي باشد اهميت اقتصادري آن را بيان مي كند. با توجه به خواص دارويي و درماني گياه مرزه تابستانه و اثرات مواد موثره و اسانس آن، ضرورت انجام تحقيقات گسترده تر، توليد و بازاريابي محصولات مختلف اين گياه را دو چندان مي كند. با توجه به اهميت اقتصادي توليد و پرورش گياه دارويي مرزه تابستانه كه داراي كاربردهاي طبي، غذايي و آرايشي مي باشد و ارزش افزوده اسانس گياه مرزه تابستانه و خواص دارويي آن باعث انتخاب اين گياه با هدايت و راهنمايي اساتيد گرامي شد. امروزه در جهت توليد محصولات سالم زارعي، استفاده از مواد و كودهاي آلي و كشت ارگانیک كاربردهاي فراواني پيدا كرده است چرا كه كودهاي شيميايي سبب آلودگي محيطي شده و به محيط زيست و سلامت انسانها لطمات جبران ناپذيري وارد مي كند. لذا با توجه به اهميت و ضرورت تحقيق بر روي كاربرد كودهاي آلي و مقايسه آن با كودهاي شيميايي در ميزان رشد و مقدار مواد موثره و اسانس گياهان دارويي، كاهش كاربرد كودهاي شيميايي به عنوان یکی از آلوده کننده های محیطی، از انگيزه هاي اين پژوهش مي باشد.

1-3- معرّفی تیره نعنائیان
در تيره نعناع طبق بررسي هاي جديدي كه به عمل آمده، 4000 گونه گياه وجود دارد كه در 200 جنس جاي داده شده اند. اين گياهان به وضعي در كره زمين پراكندگي دارند كه در غالب نواحي يافت مي گردند ولي پيشينه انتشار آنها در منطقه مديترانه است. گياهاني عموما علفي يكساله يا پايا و داراي ساقه هاي راست يا خزنده اند. از مشخصات اين گياهان آن است كه ساقه هاي چهارگوش دارند. از قاعده ساقه آنها نيز غالبا ساقه هاي فرعي منشاء مي گيرد كه حالت خزنده در سطح زمين پيدا مي كنند و يا درون خاك وارد گرديده به صورت ساقه زيرزميني در مي آيند (زرگري، 1376). تيره نعناع يكي از تيره هاي بزرگ گياهي ايران است و شامل جنس هايي با گونه هاي زياد است. اين تيره در ايران 46 جنس و 14 قبيله دارد. تيره نعناع گياهاني يكساله، چند ساله، يا خشبي، به ندرت درختچه اي، اغلب معطر و بدون تيغ، يا ساقه اي غالبا چهارگوش، برگ ها متقابل، به ندرت فراهم، بدون گوشوارك، ساده، گاهي شانه اي. گل آذين گرزن، در محور برگه ها يا برگ هاي بالايي دو به دو متقابل يا اغلب به صورت فراهم كنار يكديگر قرار گرفته، گاهي نيز گل آذين سنبله، گل ها نر ماده، گاهي در يك گياه تعدادي از گل ها فاقد اندام نر يا پرچم، به عبارت ديگر گل هاي ماده، در اين حالت گل هاي كوچكتر و كمرنگ تر از بقيه (جوري و همكاران، 1389). اين تيره از لحاظ تعداد و غناي اشكال يكي از ده تيره بزرگ گياهان محسوب مي گردد. اغلب اين گياهان با خشكي سازش حاصل كرده و برگ هاي آنها از كرك پوشيده شده اند تا از تعرق زياد جلوگيري به عمل آورند (صفايي و همكاران، 1391). گياهان يك ساله يا چند ساله، علفي يا بوته اي بندرت درختچه اي، اغلب معطر و بدون تيغ، ساقه ها چهار گوش، برگها متقابل و بندرت فراهم، گل آذين گرزين مجتمع و متراكم انتهايي يا محوري (گلومرول) است. جام گل نامنظم، پيوسته، دولپه، پرچم ها 4 عدد دو به دو مساوي كه به اين حالت دي دينام مي گويند گاهي 2 عدد، ميوه چهار فندقه (تتراكن) در اين خانواده هر جفت برگ با جفت پايين تر و بالاتر زاويه 90 درجه تشكيل مي دهد (حكيمي ميبدي و همكاران، 1384). ماده موثره گياهان اين تيره عمدتا از نوع اسانس است كه در كرك هاي ترشحي يا حجره اي مخصوص در برگ، ساقه و گلها ساخته و ذخيره مي شود. در اندام هاي مختلف اين گياهان موسيلاژ، تانن و مواد تلخ نيز وجود دارد. به علت معطر بودن اين گياهان مورد چراي دام واقع نشده و لذا ارزش علوفه اي ندارد ولي از نظر حفاظت خاك و از نظر داروئي حائز اهميت مي باشند. برخي از گونه هاي ديگر آن معرف سير قهقرائي مرتع مي باشند (اطمينان اقطاعي، 1390).

1-3-1- تاريخچه مرزه تابستانه1
مبدا پيدايش مرزه دوران سوم زمين شناسي مي باشد كه از اين دوران در رويشگاههاي خشك گسترش يافته است (جم زاد، 1388). به نظر مي رسد كه نخستين بار در ايتاليا اقدام به پرورش اين گياه شده باشد. پزشكان قرون وسطي براي آن اثر نقرس قائل بودند و در قرون 15 و 16 ميلادي نيز مردم آنرا دارويي مقوي، سقط كننده جنين و رفع فلج مي دانستند. در سال1582 ميلادي موفق به استخراج اسانس از مرزه گرديدند و در سال 1933 نيز دانشمندي به نام Schultzik آنرا داروي رفع اسهال يا اثر قاطع اعلام داشت (زرگري، 1376). مرزه به عنوان يكي از مطبوعترين ادويه ها معرفي شده و مدتهاست كه از آن به عنوان ادويه استفاده مي شود. يكي از حكماي روم باستان با نام ويرژيل مي گويد: قبل از اينكه مردم روم فلفل را بشناسند از مرزه به عنوان يكي از اصلي ترين ادويه ها بهره مي بردند. آنها از اين گياه در نوشيدنيها نيز استفاده مي كردند (اميدبيگي، 1388).
1-3-2- معرفي جنس و گونه مرزه تابستانه
جنس مرزه Satureia يكي از جنس هاي خانواده نعنا Lamiaceae متعلق به زير خانواده Nepetoideia و قبيله Mentheae مي باشد. جنس مرزه در چهارچوب وسيع خود داراي حدود 235 گونه است. اين جنس در بررسي گياه شناسان مختلف به طور بسيار متفاوت ارائه گرديده و مرور بر منابع جدايي 17 جنس را از آن نشان مي دهد.(Doroszenko, 1985) (جم زاد، 1388). جنس مرزه با نام علمي Satureia اغلب در مناطق مديترانه اي پراكندگي دارد (معاوني، 1388). جنس مرزه بر اساس تعريف محدود براي آن داراي حدود 30 گونه است كه با نام معمول Savory شناخته مي شوند. معرفترين گونه هاي آن عبارتند از: مرزه تابستانه S.hortensis كه گياهي است يكساله و مرزه زمستانه S.montana كه گياهي است چند ساله و دائم سبز است. معروف ترين گونه هاي مرزه تابستانه Satureia hortensis L كه گياهي يكساله است. گونه مرزه تابستانه بومی جنوب اروپاست ولی در بخشی از آمریکای شمالی به طور طبیعی مستقر گردیده است (جم زاد، 1388). مرزه اغلب در مناطق مديترانه اي پراكندگي دارد. اين جنس در ايران داراي 15 گونه مي باشد كه از ميان آنها 9 گونه انحصاري كشور هستند و ساير گونه ها علاوه بر ايران در تالش، تركمنستان، تركيه، قفقاز، ماوراي قفقاز و عراق نيز مي رويند. گونه هاي اين جنس بيشتر در دامنه هاي كوهستاني مناطق شمال، شمال غربي، شمال شرقي، مركزي و جنوب خربي ايران پراكندگي داشته و روي صخره هاي آهكي و يا دامنه هاي سنگلاخي مي رويند (معاوني، 1388). از جنس اين گونه (مرزه)، 12 گياه علفي يكساله و چند ساله در ايران رويش دارد كه 8 گونه آْن انحصاري ايران و 4 گونه ديگر علاوه بر ايران، در تركمنستان، تالش، آناتولي، ماوراي قفقاز، عراق رويش دارند (جوري و همكاران، 1389). به طور كلي، دو گونه معروف و مهم مرزه در دنيا كه مصرف خوراكي قرار مي گيرند. Satureia hortensis L. و Satureia montata L. مي باشند. گونه اول به نام مرزه تابستاني نيز معروف است گونه اي يك ساله و بومي جنوب اروپا و قسمت هاي شمالي آمريكاست. گونه دوم كه به مرزه زمستاني نيز ناميده مي شود گونه اي چند ساله، با ساقه سخت و چوبي است كه بومي اروپا و آفريقاي شمالي است و استفاده محدودتري دارد. (معاوني، 1388)
1-3-3- خصوصیات گیاهشناسی مرزه تابستانه
مرزه با نام علمي Labiatae متعلق به خانواده نعناعيان است (كيانمهر، 1387). نام علمي: Satureia hortensis نام عمومي: Savory نام انگليسي: Garden savory , Savory نام عربي: Nadgh نام فرانسوي: Sarriette نام آلماني: Bohnenkrut نام خانواده: Labiatae (خانواده نعنا) – مرزه گياهي است علفي، يك ساله و داراي ساقه هاي منشعب به طول تا 30 سانتي متر. رنگ گياه سبز كدر مي باشد كه با همين مشخصه با ديگر گونه ها متفاوت است. ساقه ي مرزه داراي گره هايي است كه از همين گره ها ساقه هاي ديگر منشعب مي شوند و اين ساقه ها نيز به نوبه ي خود داراي انشعباتي جديد مي گردند، به همين دليل بوته ي گياه به صورت پر شاخه و پر پشت به نظر مي رسد. برگ هاي گياه باريك، دراز، نوك تيز، نرم و پوشيده از تارهاي كوتاه است كه مات و كدر به نظر مي رسند. برگ هاي مرزه هم چنين داراي يك رگبرگ و غده هاي حاوي اسانس است. گل هاي آن نيز كوچك و به رنگ سفيد، سفيد مايل به گلي يا گلي رنگ است كه در فصل تابستان ظاهر مي شوند. اين گل ها به صورت ضخيم و در طول ساقه قرار گرفته اند. مرزه به دو صورت خودرو و كشت شده وجود دارد. (معاوني، 1388). گلها و برگهاي مرزه معطر و حاوي اسانس مي باشند. مقدار اسانس در اندامهاي هوايي مرزه مختلف است و به شرايط اقليمي محل رويش گياه بستگي دارد. مقدار اسانس بين 1 تا 2 درصد است. اسانس داراي تركيبات متفاوتي است. از مهمترين تركيبات تشكيل دهنده اسانس مي توان از كارواكرول (30 تا 40%)، سيمول (20 تا 30%) و تركيبات فنلي ديگر نام برد. از مواد ديگر پيكر رويشي اين گياه مي توان از تركيبات آهن دار و تركيبات قندي و تعدادي از اسيدهاي آلي ياد كرد. مرزه دوره رويشي متوسطي دارد. از بدو رويش بذر تا تشكيل ميوه، 140 تا 160 روز به طول مي انجامد. بذر مرزه تا 1 الي 2 سال از قوه رويشي مناسبي برخودار است. رويش بذر به شرايط آب و هوايي منطقه بستگي دارد. در صورت نامساعد بودن شرايط اقليمي، بذرها پس از 25 تا 30 روز سبز مي شوند. گياه پس از سبز شدن گياهان به گل مي نشينند و اولين گلها اواخر بهار – اوايل تابستان (خرداد – تير) تشكيل مي شوند. گلها بتدريج تشكيل مي شوند. پس از 25 تا 30 روز همه گلها پديدار مي شوند. ميوه ها نيز بتدريج مي رسند و پس از رسيدن آنها بذرها به اطراف ريزش مي كنند (اميدبيگي، 1388).
1-3-4- اکولوژی مرزه تابستانه
مرزه در طول رويش به هواي گرم و نور كافي نياز دارد. بذرها در دماي 12 تا 15 درجه سانتي گراد جوانه مي زنند ولي درجه حرارت مطلوب براي جوانه زني آنها بين 20 تا 22 درجه سانتي گراد است. گياهان جوان به درجه حرارت پايين حساسند. به طوري كه در 1- تا 2- درجه سانتي گراد دچار سرما زدگي شده و خشك مي شوند. رشد مرزه در دماي 10 درجه سانتي گراد متوقف مي شود. چنانچه مدتي قبل از گلدهي، هواي ابري يا سرد شود نه تنها از عملكرد گياه كاسته مي شود بلكه در مقدار اسانس تاثير منفي داشته و به نحو بارزي سبب كاهش آن مي گردد. پي اچ خاك براي كشت مرزه بين 6/5 تا 2/8 مناسب است (اميدبيگي، 1388). گونه هاي مرزه بومي مناطق معتدله گرم و مناطق مديترانه اي هستند. در طبيعت در مناطق كوهستاني، شكاف صخره هاي آهكي و در دامنه ها و كوهپايه ها رشد مي كنند (جم زاد، 1388). مرزه بومي اروپاي جنوبي است و در محدوده وسيعي از شرايط آب و هوايي رشد مي كند محيط بالنسبه گرم و خشك و آفتاب كامل و خاكهاي حاصلخيز و زهكشي شده را ترجيح مي دهد. مرزه بالنسبه به آب زيادي نياز دارد. زمان مناسب براي كاشت مستقيم (بذر)، اواخر فروردين و اوايل ارديبهشت پس از بر طرف شدن خطر يخبندان بهاره يا به عنوان كشت دوم در اواخر بهار و اوايل تابستان مي باشد. طول مدت جوانه زني بذر مرزه بسته به دماي محيط و خاك در زمان كاشت 10- 15 روز خواهد بود. مرزه در طيف وسيعي از انواع بافت خاك رشد مي كند اما خاك لومي را ترجيح مي دهد. pH مورد نياز مرزه حدود 7 مي باشد. اندام مورد استفاده آن بخش هوايي گياه و زمان برداشت مرزه همزمان با آغاز گلدهي آن خواهد بود. پس از برداشت محصول خشك كردن مرزه در دماي 35- 40 درجه سانتي گراد و خشك كردن در سايه و دماي محيط انجام مي شود (يزداني و همكاران، 1383). مرزه در آب و هواي معتدله استپي و مديترانه اي كاشته مي شود. در آب و هواي زياد مرطوب زود مبتلا به گياه انگلي سس مي شود و بسيار روشنايي پسند است. خاك هاي قوي، عميق، حاصلخيز و هوموسي را با رطوبت متعادل دوست دارد. خاك را خسته مي كند و گياهي است پرنياز و احتياج به كودكان مختلف دارد. گياه خودروي مرزه با ريشه عميق كه دارند در روي اراضي سنگلاخ و فقير و معدني مي رويند ولي حاصل خوبي نمي دهند (معاوني، 1388).
1-3-5- رشد و نمو مرزه تابستانه
مرزه دوره رويشي متوسطي دارد. از بدو رويش بذر تا تشكيل ميوه، 140 تا 160 روز به طول مي انجامد. بذر مرزه تا 1 الي 2 سال از قوه رويشي مناسبي برخودار است. رويش بذر به شرايط آب و هوايي منطقه بستگي دارد. در صورت نامساعد بودن شرايط اقليمي، بذرها پس از 25 تا 30 روز سبز مي شوند. گياه پس از سبز شدن رشد و نمو سريعي به خود مي گيرد، به طوري كه 75 تا 80 روز پس از سبز شدن، گياهان به گل مي نشينند و اولين گلها اواخر بهار – اوايل تابستان (خرداد – تير) تشكيل مي شوند. گلها بتدريج تشكيل مي شوند. پس از 25 تا 30 روز همه گلها پديدار مي شوند. ميوه ها نيز بتدريج مي رسند و پس از رسيدن آنها، بذرها به اطراف ريزش مي كنند (اميدبيگي، 1388). مرزه احتياج به آفتاب فراوان و زمين مرطوب دارد و خاك آن بايستي سبك و كود دامي فراوان و كود شيميايي ازته به آن بدهند مقدار كود لازم 120 – 100 تن كود دامي در مهرماه به زمين داده و آنرا برگردان نموده و در اواسط ارديبهشت 70 – 50 كيلو كود نيتراته به زمين داده و بوسيله دندانه در خاك مي كنند، سپس دندانه و ديسك زده و بذر آنرا در خطوطي كه فاصله آن 35 – 20 سانتيمتر است مي كارند، پس از 2 ماه شاخكهاي جوان آنرا درو كرده تا 2 مرتبه جوانه بزند و اين برنامه تا پاييز ادامه دارد و در پاييز قبل از آنكه به گل بنشيند بوته را از ريشه خارج نموده و به بازار عرصه مي كنند (حسني زاده، 1386). كودهاي حيواني و شيميايي تاثير مطلوبي در رشد و عملكرد مرزه دارند. در فصل پاييز هنگام آماده ساختن خاك، افزودن 50 تا 60 كيلوگرم در هكتار اكسيد فسفر و 60 تا 80 كيلوگرم در هكتار اكسيد پتاس در زمين هاي كه مرزه كشت مي شود ضروري است. همچنين افزودن 50 تا 80 كيلوگرم در هكتار ازت در فصل بهار، هنگام آماده كردن زمين براي كاشت گياه نتايج مطلوبي در افزايش عملكرد خواهد داشت. پس از اولين برداشت محصول، اضافه كردن مقادير مناسبي ازت به فواصل بين رديف ها، نتايج مطلوبي را در رشد و افزايش عملكرد به همراه دارد. پس از برداشت محصول قبل، در اولين فرصت كود حيواني كاملا پوسيده (در صورت نياز) به زمين اضافه مي گردد. سپس شخم متوسطي (به عمق 25 تا 28 سانتي متر) زده مي شود. پس از اينكه كلوخه ها به وسيله ديسك خرد شدند زمين را تسطيح مي كنند. پس از تسطيح كودهاي شيميايي مورد نياز گياهان به خاك اضافه مي شود. اواخر زمستان بستر خاك را براي كاشت بذر آماده مي كنند. دماي مطلوب براي جوانه زني بذر مرزه، 20 تا 22 درجه سانتي گراد است. از آنجا كه مرزه به سرما نيز حساس است، مناسب ترين زمان براي كاشت اين گياه، فصل بهار (اواخر فروردين – اوايل ارديبهشت) است. فاصله رديفها در كشت مرزه متفاوت بوده و به روش كشت بستگي دارد. در سطح كوچك كه عمل كشت به وسيله دست انجام مي گيرد، فاصله رديف هاي كاشت از يكديگر بين 25 تا 30 سانتي متر مناسب است. چنانچه اين عمل با ماشين بذركار انجام گيرد، فواصل 45 تا 50 سانتي متري براي رديفها مناسب تر است. تعداد بذر در هر متر طول رديف 120 تا 140 عدد مناسب است. عمق بذر مرزه در خاكهاي مختلف متفاوت و بين 5/. تا 5/1 سانتي متر است. كاشت بذر در اعماق بيشتر منايب نيست و باعث عدم سبز شدن آنها مي شود. براي هر هكتار زمين به 4 تا 8 كيلوگرم بذر نياز است (اميدبيگي، 1388). گياهان در مرحله گلدهي حاوي حداكثر مقدار اسانس مي باشند. از اين رو برداشت پيكر رويشي آنها از اين مرحله آغاز مي شود. چنانچه كليه شرايط (اعم از آبياري، نوع خاك و مواد و عناصر غذايي موجود در خاك و …) براي رويش گياهان مناسب باشد مي توان در طول سال 2 و يا حتي 3 بار محصول را برداشت نمود. اولين برداشت همواره در آغاز گلدهي انجام مي گيرد. دومين برداشت معمولا اواخر شهريور – اوايل مهر مناسب است. برداشت محصول به وسيله ماشين يا داس صورت مي گيرد و كليه اندامهاي هوايي گياهان برداشت مي شوند. پس از جمع آوري، محصول را خشك مي كنند. دماي مناسب براي خشك كردن اندامهاي رويشي مرزه، 40 درجه سانتي گراد است. پس از خشك كردن آنها را تميز و بسته بندي مي كنند. مقدار عملكرد وزن خشك پيكر رويشي، بين 4/1 تا 8/1 تن در هكتار است. اگر هدف از كشت مرزه جمع آوري بذرهاي آنها باشد تنها يك بار ان هم در هنگامي كه ميوه ها مي رسند اقدام به برداشت مي شود. معمولا 140 تا 160 روز پس از سبز شدن بذر، ميوه ها مي رسند. زمان مناسب براي جمع آوري بذرها، اوايل شهريورماه است. رنگ بذرها از اوايل شهريور بتدريج قهوه اي مي شود. تاخير در برداشت بذرها مناسب نيست زيرا بذرهاي كاملا رسيده با كوچكترين ضربه اي به اطراف پراكنده مي شوند. اندامهاي رويشي برداشت شده در اين مرحله كيفيت مطلوبي ندارند و فاقد ارزش دارويي خواهند بود. مقدار محصول بذر بين 150 تا 300 كيلوگرم در هكتار است (اميدبيگي، 1388).
1-3-6- خواص درمانی مرزه تابستانه
پزشكان قرون وسطي براي آن اثر معالج نقرس قائل بودند و در قرون 15 و 16 ميلادي نيز مردم آنرا دارويي مقوي، سقط كننده جنين و رفع فلج مي دانستند. در سال 1582 ميلادي موفق به استخراج اسانس از مرزه گرديدند و در سال 1933 نيز دانشمندي به نام Schultzik آنرا داروي رفع اسهال با اثر قاطع اعلام داشت. سرشاخه گلدار و بطور كلي قسمتهاي هوايي گياه كه معمولا در هنگام گل چيده مي شود و در سايه خشك مي گردد، بوي معطر و اثر نيرو دهنده، تسهيل كننده عمل هضم، مقوي معده2 مدر، بادشكن و بطور خفيف اثر قابض، ضد نزله، رفع اسهال و ضد كرم دارد. از مرزه مي توان مانند انواع دارويي آويشن، در رفع ضعف و حالت چنگ زدگي معده استفاده كرد بعلاوه آنرا در سوء هضم ها، زردي، حالت بحراني آسم، تخميرات روده و نفخ بكار برد. محلول هاي آن به صورت غرغره جهت رفع افتادگي زبان كوچك و احتقان و پرخوني لوزه ها مصرف دارد بعلاوه لوسيون آنرا در استعمال خارج بر روي اولسري هاي دير علاج اثر مي دهند و حمام جوشانده آنرا در رفع دردهاي رماتيسمي، دردهاي عصبي و همچنين تقويت جسماني كودكان كم بنيه و يا مبتلا به نرمي استخوان به كار مي برند. مرزه طبق بررسي هاي Schultzikاثر قاطع در رفع اسهالهاي حاد و مزمن دارد. دم كرده يك درصد آن كه معادل 126./. درصد كارواكرول دارد، در رفع اسهالهاي عفوني سبك و همچنين گاستروآنتريت هاي حاد و التهاب قولون اثر معالج نشان مي دهد. اسانس مرزه داراي اثر ضدعفوني كننده است (زرگري، 1376). مرزه به علت داشتن تركيبات فنلي در اسانس و تركيبات تانني در برگ داراي خاصيت ضد قارچ، ضد ميكروب، ضد اسپاسم و ضد اسهال مي باشد. هم چنين مرزه داراي خاصيت ضد ادرار آوري بوده و در اروپا از قديم به عنوان ضد تشنگي زياد به خصوص در افراد مبتلا به مرض قند مورد استفاده بوده است. اين اثر را به دليل وجود جسم كارواكرول در اسانس آن مي دانند. مهمترين اثرات گزارش شده مرزه: ضد درد، ضد آرتريت، ضد باكتري، ضد سرطان، ضد ترشح ادرار، ضد ويروس تبخال، ضد التهاب، ضد كرم، ضد اكسيدان، ضد عفوني كننده، ضد قارچ، ضد اسپاسم، معرق، هضم كننده ي غذا، ادرار آور، خلط آور، مسهل، مسكن، محرك و مقوي معده (صالحي سورمقي، 1385). گياه دارويي مرزه تابستاني به عنوان محرك نيرو دهنده، براي تقويت معده، ضدعفوني كننده، تسهيل كننده عمل هضم … مورد استفاده قرار مي گيرد. بر اساس بعضي گزارشها مرزه براي درمان سرطان مورد استفاده قرار گرفته است (جم زاد، 1388). سرشاخه هاي گلدار و قسمتهاي هوايي گياه مرزه كه معمولا هنگام چيده شده در سايه خشك مي شود معطر بوده، داراي اثر مقوي معده، نيرو دهنده، تسهيل كننده عمل هضم و ضد نفخ و مدر مي باشد. همچنين به طور خفيف داراي اثر قابض بوده، در رفع اسهالهاي حاد و مزمن



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید